نکات تکان دهنده درباره کارتل فیبوس؛ وقتی شرکت های بزرگ برای خراب شدن عمدی زودهنگام کالاها همدست شدند
به گزارش دوست بلاگ، کارتل فیبوس (The Phoebus Cartel) یکی از تاریک ترین و در عین حال هوشمندانه ترین توافقات پنهانی در تاریخ صنعت است که کهنگی عمدی (Planned Obsolescence) را به دنیا صنعت معرفی کرد. در سال 1924 میلادی، زمانی که تکنولوژی با سرعت در حال پیشرفت بود، مدیران ارشد بزرگ ترین شرکت های تولیدکننده لوازم الکتریکی در ژنو سوییس گرد هم آمدند تا نه برای بهبود کیفیت، بلکه برای کاهش عمدی طول عمر محصولات خود به توافق برسند. این نشست پنهانی، زیربنای سیستم مصرف گرایی مدرن را بنا کرد و باعث شد که ما امروزه با کالاهایی روبرو باشیم که درست پس از انتها دوره گارانتی، از کار می افتند. در این مقاله به آنالیز ابعاد مختلف این توطئه صنعتی و تأثیرات ماندگار آن بر اقتصاد و محیط زیست می پردازیم.
01
ظهور کارتل فیبوس در قلب اروپا
در دسامبر 1924، نمایندگان غول های صنعتی مانند فیلیپس (Philips)، اوشرام (Osram) و جنرال الکتریک (General Electric) در ژنو دیدار کردند تا کارتل فیبوس را تشکیل دهند. نام این کارتل از اساطیر یونان و خدای خورشید گرفته شده بود. هدف ظاهری آن ها استانداردسازی لامپ ها بود، اما در پشت پرده، آن ها برای تقسیم بازارهای دنیای و کنترل قیمت ها به توافق رسیدند. این اولین بار در تاریخ بود که یک سازمان بین المللی با هدف مهندسی معکوسِ پیشرفت، برای کاهش کارایی یک محصول فنی ایجاد می شد.
02
کاهش دستوری عمر لامپ ها از 2500 به 1000 ساعت
پیش از سال 1924، لامپ های حبابی معمولی طول عمری نزدیک به 2500 ساعت داشتند. کارتل فیبوس به صورت کاملاً فنی و با تغییر در ضخامت رشته تنگستن (Tungsten Filament) و ترکیب گازهای داخل حباب، طول عمر استاندارد را به 1000 ساعت کاهش داد. مهندسان مجبور بودند محصولاتی فراوری نمایند که ضعیف تر باشند. این عدد 1000 ساعت نه بر اساس محدودیت تکنولوژی، بلکه بر اساس محاسبات دقیق مالی معین شد تا چرخه خرید مصرف نماینده سریع تر تکرار گردد. هر شرکتی که لامپی با طول عمر بیشتر فراوری می کرد، با جریمه های سنگین داخلی از سوی کارتل روبرو می شد.
03
سیستم جریمه های پنهانی برای کیفیت بالا
یکی از ابعاد نایاب و فنی این کارتل، بروکراسی (Bureaucracy) پیچیده نظارتی آن بود. کارتل فیبوس آزمایشگاه های ویژه ای داشت که محصولات اعضا را به صورت دوره ای آزمایش می کردند. اگر لامپ های یک شرکت بیش از حدِ معین شده عمر می کردند، آن شرکت باید جریمه های نقدی هنگفتی پرداخت می کرد. اسناد تاریخی نشان می دهند که این جریمه ها بر اساس مقیاس های دقیق فراتر از هزار ساعت محاسبه می شدند. این یعنی برای اولین بار در صنعت، کیفیت بالا به عنوان یک تخلف تجاری تعریف شد که سود کل مجموعه را به خطر می انداخت.
04
لامپ صدساله؛ سندی بر اثبات توطئه
در ایستگاه آتش نشانی شماره 6 شهر لیورمور (Livermore) در کالیفرنیا، لامپی وجود دارد که از سال 1901 تا کنون روشن است. این لامپ که به لامپ صدساله (Centennial Light) معروف است، ثابت می نماید که دانش فنی برای فراوری کالاهای بادوام از قرن گذشته وجود داشته . تضاد میان این لامپ و لامپ های مدرنی که به سرعت می سوزند، به خوبی نشان می دهد که کارتل فیبوس چگونه مسیر علم را از دوام به سمت مصرف گرایی منحرف کرد. این لامپ امروزه به یک جاذبه توریستی و نمادی از مقاومت در برابر کهنگی عمدی تبدیل شده است.
05
توجیهات اخلاقی و مالی دروغین
کارتل فیبوس برای فریب افکار عمومی و نهادهای قانونی، از استدلال های شبه علمی استفاده می کرد. آن ها ادعا می کردند که کاهش طول عمر لامپ ها برای افزایش کارایی نوری (Luminous Efficacy) و کاهش مصرف برق لازم است. آن ها می گفتند لامپ هایی که طول عمر زیادی دارند، به مرور زمان نور کمتری فراوری می نمایند و مصرف انرژی شان بالا می رود. اگرچه این حرف از نظر فیزیکی تا حدی درست بود، اما نسبتِ کاهش عمر به افزایش کارایی اصلاً منطقی نبود. این اولین نمونه از بازاریابی سیاه (Black Marketing) بود که در آن یک نقص فنی به عنوان یک مزیت برای مشتری فروخته می شد.
06
ارتباط با روانشناسی مصرف و رکود بزرگ
تثبیت کهنگی عمدی با دوره رکود بزرگ مالی (Great Depression) همزمان شد. بعضی از اقتصاددانان آن موقع معتقد بودند که برای نجات اقتصاد و ایجاد اشتغال، باید مردم را مجبور به خرید مداوم کرد. این رویکرد جامعه شناختی باعث شد که مفهوم کالای یک بار مصرف به یک هنجار فرهنگی تبدیل گردد. جامعه به سمتی رفت که در آن تعمیر کردن کالا (Repair) به عنوان یک رفتار ضدمالی و کهنه نگریسته می شد. کارتل فیبوس در واقع روانشناسی توده را تغییر داد تا مردم بپذیرند که اشیاء باید بمیرند تا اقتصاد زنده بماند.
07
بازتاب در مستند توطئه لامپ
داستان این کارتل به زیبایی در مستند معروف توطئه لامپ (The Light Bulb Conspiracy) به تصویر کشیده شده است. این فیلم نشان می دهد که چگونه مدل کسب وکار فیبوس به سایر صنایع از جمله نساجی، خودرو و الکترونیک سرایت کرد. در این مستند، به مورد جالب جوراب های زنانه نایلونی (Nylon Stockings) اشاره می گردد که در ابتدا به قدری مقاوم بودند که حتی برای کشیدن خودرو استفاده می شدند، اما شرکت های فراورینماینده برای تضمین فروش بعدی، فرمول نایلون را تغییر دادند تا به راحتی پاره گردد. این فیلم پیوند عمیقی میان کارتل فیبوس و ساختار سرمایه داری مدرن برقرار می نماید.
08
مرگ کارتل و میراث نامرئی آن
کارتل فیبوس به صورت رسمی در سال 1939 و با آغاز جنگ دنیای دوم منحل شد. پیچیدگی های جنگ و قطع روابط تجاری بین المللی باعث شد که این توافق پنهانی از هم بپاشد. اما میراث آن هرگز از بین نرفت. امروزه در دنیای فناوری دیجیتال، ما با کهنگی برنامه ریزی شده نرم افزاری (Software Obsolescence) روبرو هستیم؛ جایی که به روزرسانی های تازه باعث کند شدن عمدی دستگاه های قدیمی می شوند. کارتل فیبوس منحل شد، اما ایدئولوژی آن به DNA صنعت مدرن تبدیل شده است.
09
چالش های زیست محیطی و پسماندهای الکترونیکی
یکی از فاجعه بارترین پیامدهای میراث فیبوس، انباشت پسماندهای الکترونیکی (E-waste) است. وقتی کالاها برای عمر کوتاه طراحی می شوند، حجم زباله های فراوری شده به صورت تصاعدی افزایش می یابد. کشورهایی مانند غنا در آفریقا اکنون به مدفن زباله های الکترونیکی دنیا تبدیل شده اند. این بحران زیست محیطی ریشه در همان نشست ژنو دارد که در آن تصمیم گرفته شد سود کوتاه مدت شرکت ها بر پایداری سیاره زمین ارجحیت داشته باشد. امروزه جنبش های زیست محیطی برای مقابله با این میراث، بر اقتصاد چرخشی (Circular Economy) تاکید دارند.
10
حق تعمیر؛ نبردی علیه روح فیبوس
در سال های اخیر، جنبشی دنیای به نام حق تعمیر (Right to Repair) شکل گرفته است که مستقیماً با آرمان های کارتل فیبوس در تضاد است. شرکت های بزرگ مدرن با استفاده از پیچ های خاص، چسباندن قطعات و عدم ارائه نقشه های فنی، عملاً مانع تعمیر دستگاه ها به وسیله کاربران می شوند. این دقیقاً همان استراتژی کارتل در قرن گذشته است که حالا در بسته بندی های شیک تکنولوژیک ارائه می گردد. قوانین تازه در اروپا و آمریکا در حال فشار آوردن به شرکت ها هستند تا محصولات خود را با قابلیت تعمیر بالاتر طراحی نمایند.
11
جاسوسی صنعتی در کارتل
جالب است بدانید که با وجود توافق، اعضای کارتل فیبوس به شدت به یکدیگر بی اعتماد بودند. آن ها جاسوسانی را به کارخانه های یکدیگر می فرستادند تا مطمئن شوند رقیب مخفیانه لامپی با عمر طولانی تر فراوری نمی نماید تا بازار را مال خود کند! این فضای پارانوئید باعث شد که سیستم بازرسی کارتل به یکی از دقیق ترین شبکه های نظارتی در تاریخ صنعت تبدیل گردد. آن ها بیشتر از آنکه نگران پلیس یا دولت باشند، نگران رعایت استاندارد خرابی به وسیله همکاران خود بودند.
12
مقایسه با پرونده های مشابه مدرن
پرونده کارتل فیبوس شباهت عجیبی به ماجرای کاهش سرعت آیفون های قدیمی به وسیله اپل (Apple) دارد که در سال 2017 افشا شد. اپل ادعا کرد که این کار برای محافظت از باتری است، اما منتقدان آن را نسخه ای دیجیتال از کهنگی عمدی فیبوس دانستند. تفاوت در اینجاست که امروزه به علت وجود اینترنت و افشاگران، پنهان کردن چنین توطئه هایی برای چندین دهه (مانند آنچه فیبوس انجام داد) بسیار دشوارتر شده است. با این حال، نبرد میان سودآوری و پایداری کالا همچنان یکی از چالش های اصلی دنیا مدرن است.
پرسش های متداول درباره کارتل فیبوس
آیا کارتل فیبوس هنوز وجود دارد؟
خیر، این کارتل رسماً در سال 1939 منحل شد، اما روش های مدیریتی و استراتژی های فروش آن ها به الگوی استانداردی در بسیاری از صنایع فراوریی تبدیل شده است.
آیا لامپ های LED هم شامل کهنگی عمدی می شوند؟
بسیاری از کارشناسان معتقدند که خرابی زودرس لامپ های LED معمولاً به علت کیفیت پایین مدار درایور (Driver Circuit) است تا خودِ دیودهای نورانی. این می تواند نوعی کهنگی عمدی مدرن باشد.
چگونه می توانیم با کهنگی عمدی مقابله کنیم؟
حمایت از برندهایی که قطعات یدکی ارائه می دهند، استفاده از محصولات با گارانتی های طولانی و مطالبه قانونی برای تصویب قوانین حق تعمیر، از جمله راه های مقابله با این پدیده است.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران